ΤΙΜΗΤΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΔΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΕΙΜΝΗΣΤΟ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗ ΥΔΡΑΣ ΚΥΡΟ ΙΕΡΟΘΕΟ 10 & 11-08-2013

Στόν λόγο του συγκινημένος, ὁ Σεβ. Μητροπολίτης Ὕδρας κ. Ἐφραίμ εἶπε τά ἑξῆς :

«Ἰδού ὁ εὐεργέτης τῆς Ὕδρας, ὁ Μητροπολίτης Ὕδρας, Σπετσῶν καί Αἰγίνης κυρός Ἱερόθεος Τσαντίλης, ἐνωπιόν μας.

Στήν εἴσοδο τοῦ Νοσοκομείου μας, σοβαρός, ὀλίγον αὐστηρός, μέ τό βλέμμα καθαρό καί διαπεραστικό κοιτᾶ ὅλους καί μᾶς δείχνει τόν δρόμο.

Τό δρόμο τῆς δημιουργίας, τό δρόμο τῆς ἀγάπης, τό δρόμο τοῦ κάλλους πρός τόν οὐρανόν, τόν δρόμον τῆς συνεργασίας καί τῆς ἑνότητος.

Ὁ ἴδιος κατά τήν ἡμέραν τῶν ἐγκαινίων μᾶς ἄφησε αὐτήν τήν παρακαταθήκην, τήν ὁποίαν ἀτενίζοντάς τον νά τήν ἐνθυμούμεθα εἶπε: «τέλος ἕνα ὑπολείπεται πού εἶναι τό Α καί τό Ω, ἡ ἑνότης καί ἡ ἀγάπη ὅλων τῶν παραγόντων τῆς Νήσου, ὅλοι ὁμοῦ «μιᾷ ψυχῇ καί καρδίᾳ», νά συναγωνιζόμεθα διά τό καλόν τοῦ Νοσοκομείου μας καί γενικότερον διά τό καλόν τοῦ μικροῦ μας Νησιοῦ.

          Ἡ ἑνότης, ἡ συνεργασία, ἡ ἀγάπη - παρά τά ἐμπόδια πού προβάλλει ἡ ἀνθρώπινη ἀτέλεια - ἀποτελοῦν θησαυρόν μέγαν, τιμιώτερον καί ἀπό τό πλουσιώτερον κληροδότημα.

          Ἄλλως ἐάν λείπει ἡ ἑνότης καί τούς θησαυρούς τοῦ Κροίσου ἐάν ἀποκτήσωμεν ποία ἡ ὡφέλεια; Μᾶλλον δύσχρηστοι θά ἀποβοῦν, ἴσως καί ἐπιζήμιοι».

Σήμερα ἡμέρα εὐχαριστιῶν καί εὐγνωμοσύνης. Σήμερα πάλλονται οἱ καρδιές μας ἐξ ἀγάπης καί ἀειζώου εὐγνωμοσύνης πρός τήν πολυφίλητον μορφήν του.

Ἡ εὐγνωμοσύνη μας πρός τόν ἱδρυτήν, πρῶτον Πρόεδρον καί εὐεργέτην τῆς Νήσου, τόν Μακαριστόν Μητροπολίτην Ὕδρας, Σπετσῶν καί Αἰγίνης κυρόν Ἱερόθεον τόν Τσαντίλην, ἐκφράζεται διά τῆς ὑψώσεως τῆς προτομῆς του, τήν ὁποίαν ἐφιλοτέχνησεν ὁ διακεκριμένος Τήνιος γλύπτης Πραξιτέλης Τζανουλίνος, ὁ ὁποῖος ἐπελέγη τῇ ὑποδείξει τοῦ μεγάλου Ὑδραίου Ζωγράφου καί Ἀκαδημαϊκοῦ κυρίου Παναγιώτη Τέτση, τόν ὁποῖον καί ἀπό τῆς θέσεως αὐτῆς θερμῶς εὐχαριστοῦμεν.

Στηλογραφεῖται ἡ εὐγνωμοσύνη μας. Ζωογονεῖται τό μέταλλον μέ τήν μορφήν τοῦ Δεσπότη μας καί ὑπενθυμίζει εἰς πάντας καί μάλιστα εἰς τήν νέαν γενεάν τόν δρόμον τοῦ κάλλους, τουτέστιν τόν Θεόν, διότι ὁ Θεός εἶναι ἀγάπη καί κάλλος ἀμήχανον, ὅστις ἐδημιούργησε τά πάντα «καλά λίαν».

Ἐδῶ ἐφαρμόζεται τό τοῦ Ἱεροῦ Χρυσοστόμου «φυλακή γάρ εὐεργεσίας ἀρίστη, εὐεργεσίας μνήμη καί διηνεκής εὐχαριστία».

Ὁ Ὕδρας Ἱερόθεος ὑπῆρξε ὑπόδειγμα ἀρχιερατικοῦ ἤθους, ἠθικῆς ἀκεραιότητος, ἀφιλοχρηματίας, πλήρης φόβου Θεοῦ, πίστεως, ἐλπίδος καί ἀγάπης καί ἐγκρατέστατος τοῦ ἕλληνος λόγου, πολυτάλαντος καί χαρισματοῦχος ὀτρηρός ἐργάτης τοῦ Εὐαγγελίου καί πεπυρωμένος λειτουργός τῶν Μυστηρίων.

Δι' ὅλης τῆς ζωῆς του ἐδόξασε τό ὄνομα τοῦ Θεοῦ καί ἐτίμησεν ὅσον ὀλίγοι τήν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν. Τέλος ἡ ἀρετή του δοκιμάσθηκε ὡς «χρυσίον πεπυρωμένον ἐκ πυρός» κατά τήν πολύχρονη καί ἐπώδυνη ἀσθένειά του, ἐπιδείξας ὑπομονήν καί καρτερίαν μοναδικήν.

Ἀοίδιμε Γέροντα,

Ἀκούομεν τούς λόγους σου, κατά τήν ἡμέραν τοῦ ἑορτασμοῦ τῶν τριάκοντα χρόνων τῆς ἐπί γῆς Ἀρχιερατείας Σου, λόγους αὐτοκριτικούς καί ἐκ τῆς ταπεινῆς καρδίας σου βγαλμένους «οὐαί ὑμῖν ἐάν περισσεύει τό ὄνομα πλεῖον τῶν ἔργων» καί «οὐαί ὑμῖν ὅταν εἴπωσι καλῶς πάντες οἱ ἄνθρωποι» καί ὅτι «οὐδέ κἄν τόν τίτλον τοῦ ἀχρείου δούλου δύναται νά διεκδικήσει».

Ὅμως σήμερα δέν κινδυνεύεις ἀπό τούς ἐπαίνους καί τίς εὐχαριστίες. Εὑρίσκεσαι πλέον εἰς χεῖρας Θεοῦ ζῶντος.

Δέξου λοιπόν τήν εὐγνωμοσύνη ὁλοκλήρου τοῦ Ὑδραϊκοῦ λαοῦ, τήν τιμήν καί τήν ἀγάπην του. Ὅλοι σοῦ ὑποσχόμεθα ὅτι θά σέ ἔχωμεν ὡς πρότυπον καί ὡς σημεῖον ἀναφορᾶς. Ἡ μορφή σου θά μᾶς ἐμπνέει στόν δρόμο τῆς ἀρετῆς, τῆς δημιουργίας καί τῆς ἑνότητας.

Τό Ἵδρυμα πού μέ τόσους κόπους, φροντίδες, μόχθους καί θυσίες πολλές ἀνήγειρες τό φροντίζουμε καί τό ἀγαπᾶμε καί σέ ἱκετεύουμε νά εὐλογεῖς τό Ἵδρυμα καί τά ἑκάστοτε μέλη τοῦ Δ.Σ., τούς Ἰατρούς, τίς ἀδελφές νοσοκόμες καί τό λοιπόν προσωπικόν καί νά εὔχεσαι νά μᾶς χαρίζει ὁ Πανάγαθος Θεός τήν κατ' ἄμφω ὑγείαν μαζί μέ τά ἀμύθητα πλούτη τῆς ἑνότητος καί τῆς ἀγάπης μέ τίς εὐχές τῆς Παναγίας καί τοῦ Νεομάρτυρος Κωνσταντίνου.

Ἡ μνήμη σου ἄς εἶναι ἀγήρως καί αἰωνία».

 Στή συνέχεια παραθέτουμε τήν εἰσήγηση τοῦ Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Κυθήρων κ.Σεραφείμ

Εἰσήγησις
Μητροπολίτου Κυθήρων Σεραφείμ
Θέμα : «Ὁ Ὕδρας Ἱερόθεος :  Ἡ προσφορά του εἰς τήν Πατερικήν Γραμματείαν,
τήν Θείαν Λατρείαν καί ἡ συμβολή του εἰς τήν Τοπικήν Ἁγιολογίαν». 

Σεβασμιώτατε ἐν Χριστῷ Ἀδελφέ, Μητροπολῖτα Ὕδρας, Σπετσῶν καί Αἰγίνης κ.Ἐφραίμ.
Σεβασμιώτατοι ἅγιοι Ἀδελφοί,
Ἅγιοι Πατέρες,
Κύριε Βουλευτά
Κύριε Δήμαρχε,
Ὁσιώτατοι Μοναχοί καί Μοναχές
Ἀγαπητοί μου ἀδελφοί καί Σύνεδροι τῆς Ἡμερίδος αὐτῆς.

          Μέ ἰδιαίτερη χαρά, τιμή καί συγκίνησι παρίσταμαι καί συμμετέχω στήν Ἡμερίδα καί τίς Τιμητικές ἐκδηλώσεις ἐδῶ στήν ἁγιοτόκο καί ἡρωοτόκο Ὕδρα, πού διωργανώθησαν ὑπό τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως, μέ τήν συμπλήρωσι διακοσίων ἐτῶν ἀπό τῆς ἐγκαταβιώσεως τοῦ ἀοιδίμου Γέροντος Ἱεροθέου εἰς τήν Ἱεράν Μονήν Προφήτου Ἠλιού Ὕδρας (1813-2013) καί 5ετίας ἀπό τῆς πρός Κύριον ἐκδημίας τοῦ μακαρίᾳ τῇ λήξει γενομένου ἀειμνήστου καί πολυσεβάστου Μητροπολίτου Ὕδρας, Σπετσῶν καί Αἰγίνης κυροῦ Ἱεροθέου, τοῦ πολυφιλήτου Γέροντός μας (2008 - 2013). Καί μέ ἰδιάζουσα προθυμία, πηγάζουσαν ἐκ μέσης καρδίας, ἀνταποκρίνομαι «ἀγαλλομένῳ ποδί» εἰς τήν πρότασιν καί πρόσκλησιν τοῦ φιλτάτου καί σεβαστοῦ Ἀδελφοῦ Σεβασμιωτάτου κ.Ἐφραίμ, Ποιμενάρχου τῆς Θεοσώστου ταύτης Ἐπαρχίας, νά παρουσιάσω εἰς τήν Τιμητικήν αὐτήν Ἡμερίδα τό θέμα :

          «Ὁ Ὕδρας Ἱερόθεος :  Ἡ προσφορά του
εἰς τήν Πατερικήν Γραμματείαν, τήν Θείαν Λατρείαν
καί ἡ συμβολή του εἰς τήν Τοπικήν Ἁγιολογίαν».

          Κάποιοι ἀπό τούς προσιδιάζοντες χαρακτηρισμούς, πού κατά γενική παραδοχή καί μαρτυρία ἀποδίδονταν στόν τιμώμενο αὐτό μεγάλο Ἱεράρχη τῆς Ἐκκλησίας ἦταν : Πατερική μορφή μέ σύνεσι καί διάκρισι, ἀσκητικός καί φιλακόλουθος, φιλομόναχος καί φιλάγιος.

          Μέ βάσι τούς ἀνταποκρινομένους στήν πραγματικότητα καί δικαίους αὐτούς χαρακτηρισμούς θά ἀποπειραθῶ νά ἀναπτύξω τά τρία ἐπί μέρους θέματα τῆς εἰσηγήσεώς μου.

          α. Ἡ προσφορά τοῦ ἀειμνήστου Ἀρχιερέως εἰς τήν Πατερική Γραμματεία.

          Ἡ ἀγωγή, ἡ παιδεία καί ἡ ἀνατροφή, πού ἔλαβε ἀπό τά παιδικά καί νεανικά του χρόνια μέσα στό εὐσεβές καί φιλόχριστο οἰκογενειακό του περιβάλλον καί ὑπό τήν σοφή καθοδήγησι καί χειραγωγία ἁγίου Πνευματικοῦ Πατρός, τοῦ ἀειμνήστου π.Γερβασίου Παρασκευοπούλου, τόν συνέδεσαν καί συνήρμοσαν μέ δύο πνευματικούς θύλακες˙ τόν Λόγο τοῦ Θεοῦ (τήν Θεία Γραφή καί τούς Ἁγίους Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας) καί τήν Θεία Λατρεία (τήν μυστηριακή ζωή).

          Τά Θεῖα Κηρύγματα καί οἱ Ὁμιλίες τοῦ ἐμπνευσμένου Πνευματικοῦ του π.Γερβασίου ἦσαν Ἁγιογραφικά, Ἁγιοπατερικά καί Ἁγιολογικά. Ἀφ᾽ ὅτου ἔλαβε τήν ὁριστική ἀπόφασι νά σπουδάση τήν Ἱεράν τῆς Θεολογίας ἐπιστήμη, μετά τήν προσκυνηματική του ἐπίσκεψι εἰς τό Ἅγιον Ὄρος, προσέτρεξε μέ ὅλα τά πνευματικά ἐφόδια τῆς παιδικῆς καί νεανικῆς ἡλικίας, πού ἐμνημονεύσαμε, εἰς τούς ἱερούς λειμῶνες τῆς Θεολογικῆς Ἐπιστήμης, ὑπό τήν πεπνυμένη οἰακοστροφία τῶν κορυφαίων καί ἰδιαίτερα συμπαθῶν εἰς αὐτόν ἀειμνήστων Πανεπιστημιακῶν Διδασκάλων του: Παναγιώτη Τρεμπέλα, Παναγιώτη Μπρατσιώτη καί Ἁμίλκα Ἀλιβιζάτου.

          Ὡς Θεολόγος - λαϊκός Ἱεροκήρυξ καί Κατηχητής εἰς τήν Καβάλαν μετέδιδε τόν Ἁγιογραφικό καί Πατερικό λόγο προφορικῶς, ἀλλά καί γραπτῶς, ἐπιμελούμενος τόν γνωστόν ἡμεροδείκτην˙ «Τό ἄγγελμα τῆς ἡμέρας». Ὡς Καθηγητής τῶν θεολογικῶν μαθημάτων εἰς τήν Ἀμαλιάδα καί λαϊκός Ἱεροκήρυξ τῆς «Θείας Οἰκοδομῆς», τοῦ Πνευματικοῦ Κέντρου τῆς πόλεως, προσέφερε πλουσίως τόν πεφωτισμένο λόγο τῶν Θείων Γραφῶν καί τῶν Ἁγίων Πατέρων τῆς Ἐκκλησίας μας. 

          Ἡ αὐτή διακονία του συνεχίσθηκε μέ τόν ἴδιο ἔνθερμο ζῆλο καί στήν Πάτρα, στό Δ' Γυμνάσιο τῆς πόλεως, ὅπου διηκόνησε ὡς λαϊκός Θεολόγος Καθηγητής μέχρι τῆς ἱερώσεώς του. Οἱ ὁμιλίες του στούς μαθητές τοῦ Γυμνασίου αὐτοῦ καί τοῦ γειτονικοῦ Γυμνασίου ἐπάνω στό Ἱερό Εὐαγγέλιο τῆς Κυριακῆς ἔμειναν ἀνεξίτηλες στή μνήμη διδασκόντων καί διδασκομένων.

          Ἀργότερα στήν Πάτρα, ὅπου διακονοῦσε ὡς Πρωτοσύγκελλος τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως, ὅταν περί τό τέλος τῆς θητείας του ἔλαβε ἕνα χρόνο ἄδεια ἐκ τῶν διοικητικῶν του καθηκόντων καί ἀπεσύρθη εἰς τήν Ἱεράν Μονήν Γηροκομείου, ἀσχολήθηκε ἰδιαίτερα μέ τίς Πατερικές μελέτες, περιστοιχούμενος ἀπό μικρό ὅμιλο μελετητῶν τῶν Πατερικῶν συγγραμμάτων (μεταξύ τῶν ὁποίων ὁ πολύ σεβαστός μας καί ἀγαπητός, ἀείμνηστος Ἀρχιμ. π. Τιμόθεος Θανόπουλος, μετέπειτα Ἡγούμενός μας στήν Ἱερά Μονή Ἁγ. Τριάδος Ὕδρας, ὁ τότε Θεολόγος Καθηγητής Λύσανδρος καί μετέπειτα π.Χριστόδουλος Φάσσος καί ὁ κ.Μιχαήλ Ἀγγελίδης, ἐπιχειρηματίας). Ἐξ αὐτῶν, ὁ τελευταῖος κατά σειράν, ὁ κ.Ἀγγελίδης, ἀνεδείχθη σπουδαῖος ἀνιχνευτής καί ἐρευνητής τῶν Πατερικῶν λειμώνων ὑπό τήν καθοδήγησιν τοῦ τιμωμένου καί μέ τήν δύναμιν τοῦ Θεοῦ συνεκρότησε δύο (2) Πατερικά Ἀνθολόγια ὑπό τόν τίτλον «ΟΣΜΗ ΕΥΩΔΙΑΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ» Τόμος Α' καί Τόμος Β', εἰς τά ὁποῖα σταχυολογοῦνται Πατερικά ἔργα γενικοῦ ἐνδιαφέροντος ἀπό τόν πρῶτο μ.Χ. αἰῶνα μέχρι καί τούς Τρεῖς Ἱεράρχας τοῦ 4^ου αἰώνα.

          Καί ὅταν ἔληγε ἡ ἐτήσια ἄδειά του τό εἶχε ἀποφασίσει νά μήν ἐπανέλθη εἰς τά διοικητικά του καθήκοντα, ἀλλά νά ὑποβάλη αἴτημα ὁριστικῆς ἀπαλλαγῆς του ἀπό τήν διακονίαν τοῦ Πρωτοσυγκέλλου, προκειμένου νά ἀφοσιωθῆ εἰς τήν συστηματική μελέτη καί ἐντρύφησι εἰς τά μελίρρυτα συγγράμματα τῆς Πατερικῆς  Γραμματείας. Ἀλλά ἄλλως ἔδοξε τῷ Κυρίῳ, ἀφοῦ Θείᾳ συνάρσει, καί ἔπειτα ἀπό ἐπιμόνους ἀρνήσεις, τήν 20ήν Ἰουνίου τοῦ ἔτους 1967 ἐξελέγη Μητροπολίτης Ὕδρας, Σπετσῶν καί Αἰγίνης, τήν 26^ην τοῦ ἰδίου μηνός ἐτελέσθη ἡ εἰς Ἀρχιερέα χειροτονία του καί τήν 16^ην Ἰουλίου ἐνεθρονίσθη ἐδῶ εἰς τήν Ὕδραν, τήν ἕδραν τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως.

          Ὡς Ἐπίσκοπος καί Μητροπολίτης πλέον τῆς Ἁγιωτάτης καί Θεοστηρίκτου ταύτης Μητροπολιτικῆς Ἐπαρχίας, ἀπό τοῦ πρώτου καιροῦ συνέλαβε τό σχέδιον δημιουργίας Κέντρου Πατερικῶν Μελετῶν εἰς τήν Θεόσωστον Ἐπισκοπήν του. Μία ἐκ τῶν πρώτων Πράξεων του ὡς Μητροπολίτου τό ἔτος 1968 ἦτο καί ἡ ἀνασύστασις τῆς Γυναικείας Μονῆς Ἁγίας Τριάδος Ὕδρας, πού ἐλειτουργοῦσε ὡς τοιαύτη μέχρι τά μέσα τοῦ 20οῦ αἰῶνος, καί ἡ μετατροπή της εἰς ἀνδρῴαν ἄβατον Ἱεράν Μονήν. Ἐν συνεχείᾳ τήν ἀνέδειξε «Μοναστικόν Οἶκον Πατερικῆς Διακονίας», δηλ. ἕνα Ἱερό Ἡσυχαστήριο Πατερικῶν Μελετῶν.

          Χρειάσθηκε μία τριετία περίπου ἀπό τό 1969-1971 διά νά ὁλοκληρωθοῦν ὅλες οἱ ἐργασίες ἀνακαινίσεως καί ἀποκαταστάσεως τῆς Μονῆς, ἐνῶ προσετέθη νεότευκτη πτέρυγα στό ἀνατολικό της μέρος γιά τίς ἀνάγκες τῆς Πατερικῆς Διακονίας. Στή δυτική πτέρυγα διαμορφώθηκε ἕνας χῶρος γιά τήν ἐγκατάστασι τῆς Βιβλιοθήκης τῆς Μονῆς καί τοῦ ἀναγνωστηρίου.

          Μέ τήν ἐνίσχυσι καί συμπαράστασι τοῦ ἀειμνήστου εὐεργέτου τῆς Ἱ. Μονῆς καί τῆς Ἱ. Μητροπόλεως Γεωργίου Λαμπροπούλου ἐξώπλισε ἐπαρκῶς τήν Βιβλιοθήκη μέ τήν σειρά τῶν Τόμων τῆς Πατρολογίας τοῦ Migne, μέ τίς ἐκδόσεις τῶν Πατέρων τῆς Ἀποστολικῆς Διακονίας καί τοῦ ἐκδοτικοῦ Οἴκου «Ἕλληνες Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας», πού ἔχει τήν ἕδρα του στή Θεσσαλονίκη, μέ σειρές κλασσικῶν συγγραφέων, μέ τήν Θρησκευτική καί Ἠθική Ἐγκυκλοπαίδεια καί διάφορες ἄλλες Ἐγκυκλοπαίδειες καί Λεξικά, καθώς ἐπίσης καί μέ πλεῖστα συγγράμματα θεολογικοῦ καί φιλοσοφικοῦ περιεχομένου. Μέ τήν προσωπική του ἐπιστασία καί συμβολή ἐξεδόθησαν :

1.     Τά Πατερικά καί Φιλοκαλικά Ἀνθολόγια.

          Ὁ ἴδιος ὁ ἀείμνηστος Ἱεράρχης ὡς Πνευματικός πατήρ τῆς νέας Μοναστικῆς Ἀδελφότητος χειραγωγοῦσε τούς Πατέρας καί Ἀδελφούς τῆς Μονῆς στούς Ἁγιοπατερικούς λειμῶνες. Ἐνθυμοῦμαι ὅτι στόν τότε Ἀρχιδιάκονο καί νῦν Σεβασμιώτατο Ποιμενάρχη μας κ.Ἐφραίμ εἶχε ἀναθέσει τήν ἀποδελτίωσι τῶν ἔργων τοῦ Ἱεροῦ Χρυσοστόμου, στόν Μοναχό Δανιήλ τά ἔργα τοῦ Μεγάλου Βασιλείου, μέ εἰδικώτερο θέμα τό τῆς φιλανθρωπίας καί στήν ταπεινότητά μου τόν καταρτισμό Φιλοκαλικοῦ Ἀνθολογίου ἀπό τά ἠθικοασκητικά ἔργα τῶν Ἁγίων Νηπτικῶν καί Ἀσκητικῶν, κυρίως, Πατέρων ὅλων τῶν αἰώνων, πρᾶγμα τό ὁποῖο ἔγινε συστηματικά καί ὁλοκληρώθηκε μέ τήν χάρι τοῦ Κυρίου μας καί μέ τίς εὐχές καί τήν καθοδήγησί του στό Ἅγιον Ὄρος, καί μάλιστα στήν Ἱερά Μονή Σίμωνος Πέτρας, κατά τήν ἐκεῖσε τριετῆ παραμονή μου, μέ τήν εἰδική γιά τούς ἀγάμους Κληρικούς ἄδεια τῆς Ἱερᾶς Συνόδου.

Τό Φιλοκαλικό αὐτό ὑλικό, πού ἀπαρτίσθηκε ἀπό ἠθικοασκητικά συγγράμματα 110 Ἁγίων Πατέρων καί συγγραφέων τῆς Ἐκκλησίας μας ἔχει ἤδη ἐκδοθῆ κατά τήν πρώτη πενταετία τοῦ αἰῶνος μας 2000-2005 σέ τρεῖς ὀγκώδεις Φιλοκαλικούς Τόμους συνολικῆς ἐκτάσεως 4.000 περίπου σελίδων, μέ τήν χειραγώγησι καί καθοδηγία πάντοτε τοῦ πολυσεβάστου ἡμῶν Γέροντος Ἐπισκόπου Ἱεροθέου. 

          Εἶναι ὄντως λίαν περισπούδαστα καί μνημειώδη τά προτασσόμενα «Προλεγόμενα» τοῦ ἀξιομακαρίστου Ἀρχιερέως Ἱεροθέου τόσον εἰς τά δύο γενικοῦ χαρακτῆρος Πατερικά Ἀνθολόγια τοῦ φιλοπάτορος Μιχαήλ Ἀγγελίδου, ὅσον καί εἰς τά τρία Φιλοκαλικά Ἀνθολόγια, τά ἐρανισθέντα ὑπό τῆς ἐλαχιστότητός μου. Ἀποτελοῦν ἐξαίσιον ὕμνον καί ἡδύμολπον ἐγκώμιον εἰς τούς Ἁγίους Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας μας καί τήν ἀνεκτίμητον διαχρονικήν προσφοράν των εἰς τήν Ἐκκλησίαν, τό Ὀρθόδοξον Γένος, τήν Παιδεία, τήν Ἑλληνική Θεολογική Γραμματεία, τήν ἀναγέννησιν τῶν ἠθῶν, τῶν Γραμμάτων καί τῶν Τεχνῶν, καί αὐτοῦ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἐν πολλοῖς.

          Χαρακτηριστικά γράφει εἰς τά Προλεγόμενα τοῦ Α' Τόμου τοῦ Μ. Ἀγγελίδου :

          «Ἡ Ὀρθόδοξος Ἐκκλησία ἡ εὐσεβοῦσα τούς ἁγίους Πατέρας καί ἔχουσα τούτους ὡς «πλόκιον κεφαλῆς της ὡς πορφύραν», οὐδέποτε ἔπαυσε τήν μετ' αὐτῶν κοινωνίαν. Κοινωνίαν πνεύματος καί ζωῆς, ἀρετῆς καί γνώσεως.

          Οἱ Πατέρες ... οἱ γενναῖοι τοῦ Ἰησοῦ! Μέ βαθεῖαν, μέ ἀπερίγραπτον συγκίνησιν, ἡ Ὀρθοδοξία ὑμνεῖ καί ψάλλει τήν δόξαν των. Οὐδέποτε παρήκουσε τῆς κραυγῆς τοῦ Πνεύματος˙ «αἰνέσωμεν δή ἄνδρας ἐνδόξους, τούς Πατέρας ἡμῶν ...». Πυκναί ἀναπέμπονται δι' εὐχῶν των αἱ «πάναγνοι», ὡς θέλει ὁ μυσταγωγός Διονύσιος, λειτουργικαί προσευχαί. Πολλάκις νυχθημέριοι. Πλειστάκις, κατά τήν διάρκειαν τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ἔτους, τιμῶνται αἱ ἅγιαι μορφαί των. Ἔχομεν πολλάς Κυριακάς ἀφιερωμένας εἰς τήν μνήμην αὐτῶν ...»^[1].

          Καί σέ ἄλλο σημεῖο τῶν Προλεγομένων τοῦ Α' Τόμου παρατηρεῖ : «Θεμέλιον ἐπί τοῦ ὁποίου καλούμεθα νά ἀνεγείρωμεν τό οἰκοδόμημα τῆς Ὀρθοδόξου Πατερικῆς Διακονίας θά ἀποτελέσῃ, κατά τά ὡς ἄνω ἡ μέχρι τοῦδε ὀρθόδοξος προσφορά». Ἕτερον «θεμέλιον οὐδείς δύναται θεῖναι». Ἐκεῖ ἐπί τῆς πυρᾶς τῶν Πατερικῶν λειτουργικῶν προσευχῶν, καίεται  καί ἀνανεοῦται ἡ ὀρθόδοξος ψυχή. Προσφέρεται κατά ταῦτα «τό θυσιαστήριον τῆς Ἀνατολῆς μᾶλλον ἤ τό ἐργαστήριον τῆς Δύσεως...»^[2].

          Εἰς τά «Προλεγόμενα» τοῦ Α' Τόμου τῶν Φιλοκαλικῶν, ἀφιερωμένων εἰς τήν ἀνεκτίμητη διαχρονική προσφορά τῆς Ἑλληνικῆς Γλώσσης πρός τό Γένος, προασπίζεται σέ 114 σελίδες τήν βαναύσως κακοποιηθεῖσαν ἐσχάτως λογίαν Ἑλληνικήν γλῶσσαν, διά τῆς ὁποίας ὡς δι' ὀχήματος ἤχθη ἡ θεόσοφη καί θεοκίνητη Πατερική Γραμματεία.

          Χρησιμοποιοῦμεν ἐνδεικτικῶς δύο χαρακτηριστικά ἀποσπάσματα : «Κατά παγίαν γραμμήν τῆς Ἁγίας ἡμῶν Ἐκκλησίας ἀπό τῶν πρώτων χρόνων τῆς συναντήσεώς της μετά τῆς Ἑλληνικῆς γλώσσης, αὕτη ἐπιλέγει πάντοτε τήν λογίαν Ἑλληνικήν γλῶσσαν καί αὐτήν χρησιμοποιεῖ ὡς γλῶσσαν τῆς λατρείας, ὡς γλῶσσαν ἐπικοινωνίας μετά τῶν λοιπῶν ἀρχῶν καί τῶν πιστῶν, γραπτῶς ἤ προφορικῶς. Καί ἰδού σήμερον ἐπιβεβαιοῦται ἡ τοιαύτη ἐκκλησιαστική ἐπιλογή˙ ἡ Ἐκκλησία ἀπέμεινε σήμερον ἡ ἐσχάτη καταφυγή τῆς ἀπροσδοκήτως ὅσον καί βαναύσως κακοποιηθείσης πρότριτα Ἑλληνικῆς γλώσσης. Ἀπέμεινεν ἡ ἐσχάτη ἔπαλξις ἀπό τῆς ὁποίας ὁρᾶται καί ἀκούεται γραφομένη καί λαλουμένη «ζῶσα καί ἐνεργής» ἡ αἰωνίζουσα γλῶσσα τῶν Ἑλλήνων...»^[3].

          Καί πρός τό τέλος τῶν «Προλεγομένων» του ἐπιλέγει ὁ σεπτός Ἱεράρχης διά τό ἐπίμαχο αὐτό θέμα:

          «Παρήγορον εἶναι ὅτι ἡ Ἁγιωτάτη Ἐκκλησία παραμένει ἡ ἐσχάτη ἔπαλξις, εἰς τήν  ὁποίαν ζῆ, ἀναπνέει καί κινεῖται ἡ Ἑλληνική γλῶσσα.  Καί ἀποτελεῖ χρέος ἱερόν νά ἐξακολουθήσῃ παραμένουσα ὡς ἔπαλξις, ἀφ' ἧς θά κηρύσσεται, θά γράφεται, θά ψάλλεται καί θά διδάσκεται ἡ μία καί ἑνιαία Ἑλληνική γλῶσσα. Τοιουτοτρόπως εἰς τόν χῶρον τῆς Ἐκκλησίας θά εἶναι ἐλευθέρα ἡ ἐθνική γλῶσσα τῶν Ἑλλήνων νά γράφεται καί νά ἀκούεται ὑπό τήν λογίαν μορφήν της εἰς τά ἔγγραφα καί εἰς τά περιοδικά της καί ὑπό τήν λαλουμένην εἰς τά ἀπ' ἄμβωνος κηρύγματα καί εἰς τά πρός τόν λαόν ἀπευθυνόμενα φυλλάδια. Καί θά ἀποτελέσῃ συνέχειαν θαυμαστήν ὁ σύμπλους τῶν δύο ρευμάτων, τῆς τε λογίας καί τῆς δημοτικῆς, διά τῶν ὁποίων θά ἀλληλοπεριχωρῶνται τά χαρίσματα ἑκάστης αὐτῶν πρός τήν ἑτέραν. Εἰς τάς ἱστορικάς στιγμάς ἅς διέρχεται τό Ἔθνος, δέν ἀποτελεῖ ἁπλῶς ἔκφρασιν εὐγνωμοσύνης πρός τήν γλῶσσαν τῶν Ἑλλήνων, τήν εὐεργέτιδα τοῦ Γένους, ἀλλά καί χρέος τιμῆς ἡ Ἐκκλησία νά τήν προσδέχεται διωκομένην καί μή ἔχουσαν ἄλλην καταφυγήν, εἰμή «τά θυσιαστήριά Σου, Κύριε τῶν Δυνάμεων»^[4].

2.     Ἡ ἔκδοσις τῶν Ἁπάντων τοῦ Ἁγίου Νεκταρίου.

          Ἄλλη μεγίστη προσφορά εἰς τήν Πατερικήν Γραμματείαν τοῦ ἀοιδίμου Μητροπολίτου Ὕδρας κυροῦ Ἱεροθέου εἶναι ἡ μετά πολλάς συσκέψεις τῆς Ὀργανωτικῆς Ἐπιτροπῆς Καθηγητῶν ἀμφοτέρων τῶν Θεολογικῶν Σχολῶν τῆς πατρίδος μας, ἀπό τοῦ ἔτους 1998, ἔναρξις τῆς ἐκδόσεως τῶν ἁπάντων τοῦ Ἁγίου Πατρός ἡμῶν Νεκταρίου Ἐπισκόπου Πενταπόλεως τοῦ χαριτοβρύτου κατά τό σωτήριον ἔτος 2005, τοῦθ' ὅπερ ἀπετέλει μέγα ὅραμα καί ἐνδόμυχον πόθον ἀπό τῆς πρώτης ἐποχῆς τῆς θεοφιλοῦς Ἀρχιερατείας του.

          Ἰδού τί γράφει ὁ ἀείμνηστος εἰς τά Προλεγόμενα τοῦ Α' Τόμου τῶν ἁπάντων τοῦ Ἁγίου τῶν καιρῶν μας τόν Μάρτιον τοῦ 2005.

          «...Ἐντυπωσιάζει, βεβαίως, ὡς ἐλέχθη, ἡ πρόσφατος προσωνυμία τοῦ Ἁγίου μας ὡς συγγραφέως, καί δή πολυγραφωτάτου, τά συγγράμματα τοῦ ὁποίου θά καταλάβουν τεσσαράκοντα (40) τόμους, 250-400 σελίδων ἕκαστος, πρᾶγμα τό ὁποῖον δημιουργεῖ διά τούς πιστούς, τούς ἐκ βαθέων τιμῶντας αὐτόν, μίαν ἄλλην διάστασιν, μίαν -προσθέτομεν-  νέαν ταυτότητα τοῦ Ἁγίου μας. Αὐτό συγκινεῖ καί συνέχει βαθύτατα τάς συνειδήσεις τῶν πιστῶν»^[5].

          Λίγο πιό κάτω σημειώνει τά ἑξῆς : «Ἐπί πλέον ὁ χαρακτηρισμός ὡς πολυγραφωτάτου συγγραφέως, μή ἀποτελῶν μειονέκτημα, δέν ἀλλοιώνει τήν προσωπικότητά του. Τοὐναντίον, ἀποτελεῖ πλεονέκτημα, τό ὁποῖον θά προστεθῇ ὡς ἕν ἐπί πλέον τάλαντον εἰς τήν ἄλλωστε πολυτάλαντον προσωπικότητά του καί, ὡς ἐκ τούτου, θά καταστῇ περισσότερον δημοφιλής καί διδακτικός, χαριτωμένος σύμβουλος τῆς νεότητος ἰδιαιτέρως, πρός τήν ὁποίαν ἀπηύθυνε τά περισσότερα συγγράμματά του, ὡς διατελέσας πολυφίλητος Διευθυντής, διδάσκαλος καί Σχολάρχης τῆς περιφήμου Ριζαρείου Σχολῆς, τοῦ ἐκπαιδευτηρίου τῶν νέων ἐφήβων ὑποψηφίων Ἱερέων»^[6].

          Καί ὁλοκληρώνοντας τά θαυμάσια αὐτά Προλεγόμενα τοῦ πρώτου Τόμου τῶν Ἁπάντων τοῦ Ἁγίου Νεκταρίου ἐπιλέγει: «Μέ μυρίας προσδοκίας ὁραματιζόμεθα ὅτι τό ἔτος 2005 τοῦ 21^ου αἰῶνος, τό ὁποῖον διανύομεν, δέν θά εἶναι ἁπλῶς καί μόνον διά μίαν φοράν ἀκόμη ἔτος καί αἰών τοῦ Ἁγίου Νεκταρίου, ἀλλά ἐπιπροσθέτως θά εἶναι μία εὐλογημένη χρονική ἐποχή, κατά τήν ὁποίαν ἡ θαυματόβρυτος δεξιά τοῦ Ἁγίου Νεκταρίου θά προσφέρῃ ἰάσεις καί θεραπείας ἀσθενούντων, ἀλλ' ἐπί πλέον θά δωροφορῇ τόν ἕνα κατόπιν τοῦ ἄλλου τούς κυκλοφορουμένους, ἐπιμελείᾳ καί φροντίδι τῶν κκ.Καθηγητῶν, Τόμους τῶν Ἁπάντων τοῦ Ἁγίου Νεκταρίου»^[7].

          Εἰς δόξαν Κυρίου καί εἰς τιμήν καί μνήμην τοῦ ἐν Ἁγίοις Πατρός ἡμῶν μεγάλου Ἱεράρχου Νεκταρίου τό μεγαλεπήβολο καί μακρόπνοο αὐτό ἔργο τῆς ἐκδόσεως τῶν Ἁπάντων συνεχίζεται ὑπό τήν ἄγρυπνη ἐπιστασία τοῦ ἀξίου διαδόχου αὐτοῦ Σεβ. Μητροπολίτου Ὕδρας κ.Ἐφραίμ καί μέ τήν συνεργασία τῆς Ἱερᾶς Μονῆς τοῦ Ἁγίου μας εἰς τήν Αἴγινα μέ τήν ὁμάδα τῶν Ἐλλογιμωτάτων Πανεπιστημιακῶν Διδασκάλων καί κατά καιρούς δρέπομεν τούς ἡδύτατους καρπούς τῶν ἐμπνευσμένων διδαχῶν τοῦ Ἁγίου Νεκταρίου.

3.     Ἐπιστημονικά Διορθόδοξα Θεολογικά Συνέδρια.

Εἰς τήν πρώτην θεματικήν ἑνότητα, πού ἀφορᾶ εἰς τήν προσφορά τοῦ τιμωμένου εἰς τήν Πατερική καί Θεολογική Γραμματεία, δύνανται νά ἐνταχθοῦν καί τά σπουδαῖα καί λίαν ἐπιτυχῆ Θεολογικά καί Διορθόδοξα τρία Συνέδρια, πού συνεκλήθησαν τά δύο πρῶτα στήν Ἱερά Μονή τοῦ Ἁγίου Νεκταρίου στήν Αἴγινα καί τό ἄλλο στόν Συνεδριακό αὐτό χῶρο τῆς Παναγίας Φανερωμένης Ὕδρας. Πρόκειται ἀφ᾽ ἑνός μέν γιά τό Διορθόδοξο Μοναστικό Συνέδριο, πού συγκλήθηκε στήν Αἴγινα ἐπί τῇ 150ετηρίδι (1846-1996) ἀπό τῆς Γεννήσεως τοῦ Ἁγίου Νεκταρίου (Σεπτέμβριος 1996), ἀφ᾽  ἑτέρου δέ γιά τό Διορθόδοξο Θεολογικό Συνέδριο, πού ἔλαβε χώραν ὡσαύτως στήν Αἴγινα γιά τήν αὐτή ἐπέτειο τόν Ὀκτώβριο τοῦ ἰδίου ἔτους καί κατά τρίτο λόγο γιά τό ἐπίσης Διορθόδοξο Θεολογικό Συνέδριο, πού ἐπραγματοποιήθη στήν Ὕδρα τόν Νοέμβριο τοῦ 2000, μέ τή συμπλήρωσι 200 ἐτῶν ἀπό τοῦ μαρτυρικοῦ θανάτου τοῦ ἁγίου Νεομάρτυρος Κωνσταντίνου, Πολιούχου τῆς νήσου Ὕδρας, καί ἀπετέλεσε τό κύκνειο ᾆσμα τοῦ τιμωμένου Μητροπολίτου, ἕνα μῆνα περίπου πρό τῆς ὑποβληθείσης διά λόγους ὑγιείας ἐθελουσίας παραιτήσεώς του ἐκ τοῦ Μητροπολιτικοῦ Θρόνου τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως Ὕδρας, Σπετσῶν καί Αἰγίνης.

          Περί τάς 22 εἰσηγήσεις στό καθένα ἀπό τά δύο ἐπιστημονικά Συνέδρια τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Ἁγίας Τριάδος - Ἁγίου Νεκταρίου Αἰγίνης ἐξεφωνήθησαν καί περί τάς 32 στό Συνέδριο τῆς Ὕδρας γιά τόν Πολιοῦχο καί Προστάτη της Ἅγιο Νεομάρτυρα Κωνσταντῖνο τόν Ὑδραῖο. Δόκιμοι καί διακεκριμένοι οἱ ὁμιληταί τῶν Συνεδρίων αὐτῶν˙ Ἅγιοι Ἀρχιερεῖς, ἅγιοι Ἱεροκήρυκες, Ἡγούμενοι καί Ἱερεῖς, ἐκπρόσωποι Ἱερῶν Μητροπόλεων καί Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν τοῦ Ἐξωτερικοῦ, Ἐλλογιμώτατοι κκ.Καθηγηταί τῶν Πανεπιστημίων καί λοιποί Ἐπιστήμονες καί Ὁσιώτατες Γερόντισσες καί Μοναχές, ὡς ἐκπρόσωποι τῶν Ἱερῶν Μονῶν των, ἔκαμαν ἐμπνευσμένες καί ἐμπεριστατωμένες εἰσηγήσεις καί ἀνακοινώσεις, πού ἀποτελοῦν πράγματι σπουδαία συμβολή εἰς τήν Πατερική καί Θεολογική Γραμματεία.

4.     Ποιμαντορικαί ἐγκύκλιοι, Θεολογικές πραγματεῖες, Λειτουργικά καί Ἑσπερινά Θεῖα Κηρύγματα, Ἐπίκαιροι Ὁμιλίαι, Πρόλογοι, Προλεγόμενα ἤ προτεταγμένα νέων ἐκδόσεων, ἐπίσημα ἔγγραφα καί Ἐπιστολές εἶναι  τό κατεργασμένο πλούσιο ὑλικό, μέ τό ὁποῖο δύναται νά ἐμπλουτισθῇ ἡ Πατερική καί Θεολογική Γραμματεία, ἐφ᾽ ὅσον αὐτό ἀξιοποιηθῇ δεόντως.

Ἡ ἀρχή ἔγινε μέ τήν ἔκδοσι ὑπό τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως, τοῦ βιβλίου «Χριστός ἐτέχθη», εἰς τό ὁποῖο δημοσιεύονται ὅλες οἱ Χριστουγεννιάτικες Ἐγκύκλιοι. Τό αὐτό εὐχόμεθα νά γίνη σύντομα καί μέ τίς Πασχαλινές Ἐγκυκλίους καί, σέ ξεχωριστό τόμο, μέ τίς Ἐγκυκλίους τοῦ Ἱεροῦ Τριῳδίου καί τῆς Μεγάλης Τεσσαρακοστῆς, οἱ ὁποῖες ὄντως ἀποτελοῦν πολύτιμο θησαυρό καί γέμουν Πατερικῆς σοφίας καί διδαχῆς. Καί ἐάν, σύν τῷ χρόνῳ, ἐκδίδονται ὅλα τά ὡς ἄνω μνημονευθέντα περισπούδαστα κείμενα (κηρυκτικά, λειτουργικά, θεολογικά, ἐπιστολικά κ.ἄ.), τότε θά ἔχωμεν ἐν ἐνεργείᾳ ἕνα διαρκῆ κρουνόν Βιβλικῶν καί Ἁγιοπατερικῶν διδαγμάτων καί μηνυμάτων «εἰς οἰκοδομήν τοῦ Σώματος τοῦ Χριστοῦ»^[8].

β. Ἡ προσφορά τοῦ τιμωμένου Ἐπισκόπου Ἱεροθέου εἰς τήν Θείαν Λατρείαν.

Μεγίστη εἶναι ὄντως ἡ προσφορά τοῦ ἀειμνήστου εἰς τόν τομέα τῆς Θείας Λατρείας. Ἐμποτισμένος ὁ ἴδιος μέ τά ζωήρρυτα νάματα τῆς λειτουργικῆς καί λατρευτικῆς ζωῆς, προσενεχθέντα δαψιλῶς ἀπό τῆς παιδικῆς καί νεανικῆς του ἡλικίας ὑπό τοῦ θεοφωτίστου πνευματικοῦ του χειραγωγοῦ ἀλησμονήτου Γέροντος π.Γερβασίου Παρασκευοπούλου, σπουδαίου λειτουργιολόγου τοῦ 20οῦ αἰῶνος, συνέλεξε ὡς Πρωτοσύγκελλος Πατρῶν ὅλο τό ὑλικό τῶν λειτουργικῶν ἄρθρων καί μελετῶν τοῦ μακαρίου Γέροντός του καί συνεκρότησε τό περισπούδαστο λειτουργικό πόνημα «Ἑρμηνευτική ἐπιστασία ἐπί τῆς Θείας Λειτουργίας», τό ὁποῖο ἐξέθρεψε πνευματικά καί ἐγαλούχησε δύο ὁλόκληρες γενεές.

Τό ἴδιο πολύτιμο λειτουργικό ἐγχειρίδιο ἐπανεξέδωκε, «ἐν κλίνῃ ἀσθενείας κατακείμενος» ὡς ἐφησυχάζων Μητροπολίτης, τό ἔτος 2005, βελτιωμένον καί ἐπηυξημένον. Παρατίθεται πρόλογος τοῦ ἀειμνήστου λειτουργιολόγου Καθηγητοῦ Ἰωάννου Φουντούλη. Εἰσαγωγή καί 20 Φωταυγεῖς παράγραφοι ἀπό τόν βίο καί τήν πολιτεία τοῦ μακαριστοῦ Γέροντός του, πού συνεγράφησαν ἀπό τόν ἴδιο, καθώς ἐπίσης καί σχόλια καί κρίσεις διά τό περισπούδαστο αὐτό ἔργο.

Ἡ λειτουργική ἀγωγή καί ἀναγέννησις, πού μεταγγίζει αὐτό τό ἐμπνευσμένο σύγγραμμα, ὄχι ἁπλῶς ἐπέδρασε, ἀλλά καί «ἠλλοίωσε τήν καλήν ἀλλοίωσιν» τόν πολυσέβαστον Γέροντά μας, πρᾶγμα, τό ὁποῖον μετέδιδε σέ κάθε λειτουργική διακονία καί στίς πλούσιες λατρευτικές εὐκαιρίες πού ἐχάριζε.

1.     Μυσταγωγική Θεία Λατρεία.

Θά παραμένουν ἀλησμόνητες οἱ Μυσταγωγικές Θεῖες Λειτουργίες του μέ τήν σεμνή ἱεροπρεπῆ στάσιν του, τήν βαθεῖα κατάνυξί του, τίς πλήρεις χάριτος κινήσεις του ἐνώπιον τοῦ Ἱεροῦ Θυσιαστηρίου, τήν γλυκεῖα φωνή καί μελῳδία του, τήν εἰς ἐπήκοον πάντων ἐκφώνησιν τῶν λειτουργικῶν εὐχῶν, τό λειτουργικό ἦθος καί τήν πάντοτε ἐπιτυχῆ μετάδοσιν τοῦ Θείου Κηρύγματος.

Εἰς τό σημεῖον αὐτό θά μοῦ ἐπιτραπῇ νά παραθέσω ἕνα μικρό ἀπόσπασμα ἀπό τό ἄρθρον «Τό ποιμαντικόν ἔργον τοῦ Σεβ. Μητροπολίτου Ὕδρας Ἱεροθέου» τοῦ τότε ἁγίου Πρωτοσυγκέλλου καί νῦν Σεβ. ἁγίου Ὕδρας κ.Ἐφραίμ, τό ὁποῖον ἐδημοσιεύθη εἰς τόν κυκλοφορηθέντα τό ἔτος 1997 Τιμητικό Τόμο ἐπί τῇ συμπληρώσει τριακονταετοῦς Ποιμαντορίας του.

«...Περισσότερον ὅμως ὅλων τούτων ἐδώρησεν εἰς τόν τόπον τοῦτον τήν σεμνήν, ταπεινήν καί προσευχομένην παρουσίαν Του.

Ἡ εὐγενεστέρα, ἡ λαμπροτέρα, ἡ κατ᾽ ἐξοχήν ποιμαντική πρᾶξις τοῦ σκιαγραφομένου Ἱεράρχου, εἶναι ἐκείνη ἡ ἐνώπιον τῆς ἁγίας Τραπέζης κατά τήν εὐχήν τῆς ἁγίας Ἀναφορᾶς καί δή μετά τόν καθαγιασμόν τῶν Τιμίων Δώρων, ὅπου κλίνας τήν κεφαλήν καί τό σῶμα καί κρατῶν τό θυμίαμα εἰς τάς χεῖρας, ὅπου «εἴτε ἐν σώματι οὐκ οἶδα, εἴτε ἐκτός τοῦ σώματος οὐκ οἶδα, ὁ Θεός οἶδεν», ὄντως ζῶν «θείαν ἁρπαγήν» ὅλος φωτεινός καί μετάρσιος ἀναπέμπει θερμήν καί ἐκ βαθέων ἱκεσίαν ὑπέρ τοῦ σύμπαντος κόσμου, ὑπέρ τοῦ λαοῦ καί τοῦ Κλήρου τῆς Ἐπαρχίας του. Ὑπέρ τῶν «ἐν Βορείῳ Ἠπείρῳ, Κωνσταντινουπόλει, Κύπρῳ καί ἀλλαχοῦ δεινοπαθούντων ἀδελφῶν ἡμῶν», ὑπέρ τῶν μοναχικῶν ταγμάτων, ὑπέρ ζώντων καί κεκοιμημένων.

Καί συνεχίζει ὁ Σεβ. κ.Ἐφραίμ : Εἰς αὐτάς τάς λειτουργικάς προσευχάς τοῦ Γέροντος Ἐπισκόπου στηρίζεται ὁλόκληρον τό οἰκοδόμημα τῆς τριακονταετοῦς εὐλογημένης θεοφιλοῦς ποιμαντορίας του. Εἰς αὐτάς τάς προσευχάς στηριζόμεθα καί πάντες ἡμεῖς οἱ ὅλως ἀναξίως καί ἀδοκίμως, τιμώμενοι ὡς συνεργάται αὐτοῦ»^[9]. 

2.     Ὁλονύκτιες Ἱερές Ἀκολουθίες.

Θά παραμένουν πιστεύω ἀξέχαστες εἰς ὅλους μας καί σέ ὅλο τό ἐκκλησιαστικό Πλήρωμα οἱ κατανυκτικές Ἱερές Ἀγρυπνίες καί Ὁλονύκτιες Ἀκολουθίες στίς μεγάλες ἱερές Πανηγύρεις (Ἁγ. Νεκταρίου στήν Αἴγινα, Προφήτου Ἠλία στήν Ὕδρα, Ἁγίων Ἀναργύρων στήν Ἑρμιόνη κ.ἄ.). Ἐπίσης ἀλησμόνητες θά μένουν οἱ ἱερές Ἀγρυπνίες καί Ὁλονυκτίες ὅλων τῶν Ἱερῶν Μονῶν καί Ἡσυχαστηρίων καθ' ὅλην τήν Ἁγίαν καί Μεγάλην Τεσσαρακοστήν ἐξ ὑπαμοιβῆς. Ἡ κάθε Ἱερά Μονή καί τό κάθε Ἱερό Ἡσυχαστήριο συνεπλήρωνε ἕνα ἤ καί περισσότερα 24ωρα ἀκοιμήτου προσευχῆς, σύμφωνα μέ τό πρόγραμμα Ἱερῶν Ὁλονυκτιῶν, πού ἐκυκλοφορεῖτο ἀπό τήν Ἱεράν Μητρόπολιν.

Παραλαβών καί ὁ ἴδιος καί συνεχίζων τήν τοπικήν κολλυβαδικήν παράδοσιν τῶν Ἱερῶν Μνημοσύνων μέ ἱερές Ἀγρυπνίες συχνά προεξῆρχε τοιούτων νυκτερινῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν, γεγονός τό ὁποῖο ἐτόνωνε τήν λατρευτική ζωή καί ἀγωγή τῶν πιστῶν.

3.     Λειτουργική καί λατρευτική ζωή.

Κατά τάς περιόδους τῆς νηστείας, καί ἰδιαίτερα κατά τήν Μεγάλη Τεσσαρακοστή εἶχε πυκνό πρόγραμμα λειτουργικῆς διακονίας. Συχνές Θεῖες Λειτουργίες καί Ἀκολουθίες τῶν Προηγιασμένων Τιμίων Δώρων, Κατανυκτικοί Ἑσπερινοί, Μεγάλα Ἀπόδειπνα, Ἀκολουθίες Χαιρετισμῶν ἐπί μία ἑβδομάδα γιά κάθε τοπικό διαμέρισμα τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως. Ἐκκλησιασμοί μέ τήν Ἀκολουθία τῶν Προηγιασμένων καί γιά τά Σχολεῖα τῆς νήσου, τῆς πόλεως ἤ τῆς περιοχῆς. Ἰδιαίτερη χάρι εἶχαν αὐτές οἱ μαθητικές Λειτουργίες καί ὁ τρόπος τῆς ἐπικοινωνίας του μέ τόν μαθητόκοσμο τήν ὥρα τοῦ Θείου Κηρύγματος. Τό αὐτό συνέβαινε καί μέ τήν Θεία Λειτουργία στίς Ἐκκλησιαστικές Κατασκηνώσεις.

Ἐνίοτε ἐτελοῦντο διπλές Ἱερές Ἀκολουθίες (Χαιρετισμοί, Κατανυκτικοί Ἑσπερινοί, Ἱερές Παρακλήσεις) ἀπό τόν ἀκάματο Ποιμενάρχη.

Κατά τήν Θεία Λειτουργία ἡ μνημόνευσις στήν Ἱερά Προσκομιδή διαρκοῦσε πάντοτε ὑπέρ τό σύνηθες. Πρίν ἀπό τήν μνημόνευσι τῶν ὀνομάτων τῶν ζώντων καί τῶν κεκοιμημένων, ἡ ὁποία κατελάμβανε ἀρκετό χρόνο, ἀνεγινώσκοντο τά εἰδικά ἱερά αἰτήματα τῶν Διπτύχων, πού ἀναφέρονταν σέ γενικά θέματα ὑπέρ τῆς Ἁγίας ἡμῶν Ἐκκλησίας καί τοῦ εὐσεβοῦς ἡμῶν Ἔθνους, γιά τήν Τοπική Ἐκκλησία καί τίς ἐνορίες, γιά τά Σχολεῖα, γιά τά Ἐκκλησιαστικά Ἱδρύματα, τά Κατηχητικά, τίς Κατασκηνώσεις, τά Φιλόπτωχα. Ἀλλά καί εἰδικώτερα αἰτήματα ἀνεφέροντο κατά τήν Θεία Λειτουργία: Ὑπέρ τῆς νεότητος ἡμῶν τῆς μαθητιώσης, σπουδαζούσης, ἐργαζομένης καί στρατευομένης. Ὑπέρ τῶν οἰκογενειῶν, συζύγων, τέκνων. Ὑπέρ τῶν ἐν ὁμονοίᾳ διαβιούντων καί τῶν ἐν δυσαρμονίᾳ καί διαστάσει ὄντων. Τῶν μή ἐκκλησιαζομένων καί ἐγκαταλιμπανόντων τάς ἱεράς Συνάξεις, τῶν μαχομένων ἤ λοιδορούντων αὐτάς. Τῶν βλασφήμων καί ἁμαρτωλῶν, τῶν ζόφωσιν τοῦ νοῦ ἤ τύφλωσιν παθόντων κ.λπ.

Αὐτές οἱ γενικές καί οἱ εἰδικές μνημονεύσεις καθιστοῦσαν πιό ζωντανή τήν Θεία Λατρεία καί πιό θερμή καί συνειδητή τήν προσευχή. Ἐπίσης, κατά τήν Θεία Λειτουργία ἡγεῖτο ὁ ἴδιος τῆς ἀπαγγελίας τοῦ Συμβόλου τῆς Πίστεως καί τῆς Κυριακῆς Προσευχῆς μέ τήν χαρακτηριστική προτροπή : «ὅλοι ὁμοῦ».  

Πολύ βοηθητικά γιά τήν Θεία Λατρεία ἦταν καί τά Λειτουργικά Θεῖα Κηρύγματα καί γενικώτερα ὁ ἀρκούντως ἐποικοδομητικός λόγος του.

4.     Βυζαντινή ὑμνωδία - Βυζαντινή ἁγιοφραφία.

Στήν ἀρτιωτέρα διενέργεια καί ἐπιτυχία τῆς Θείας Λατρείας συνέβαλλον καί δύο ἄλλοι παράγοντες : οἱ βυζαντινοί Ἱεροψάλτες καί οἱ βυζαντινοί ἁγιογράφοι μέ τά ἀριστουργήματά τους. Ἀμφότερα εὐδοκίμησαν καί ἀπέφεραν ἀγλαούς καρπούς μέ τίς κατά τόπους Σχολές Βυζαντινῆς Μουσικῆς (Αἴγινα, Ὕδρα, Ἑρμιονίδα, Τροιζηνία καί Σπέτσες). Τό περίφημο Ἁγιογραφεῖο τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Ἁγίων Πάντων Σπετσῶν καί τά Ἁγιογραφεῖα ἄλλων Ἱερῶν Μονῶν καί ἡ παρουσία βυζαντινῶν Ἁγιογράφων εἰς τάς νήσους καί πόλεις τῆς ὅλης Μητροπολιτικῆς Περιφερείας συνέβαλαν τά μέγιστα γιά τήν βελτίωσι τῆς ἐπιρροῆς τῆς Θείας Λατρείας στίς ἐνορίες, τίς Ἱερές Μονές καί τούς εὐσεβεῖς χριστιανούς, καί

γ. Ἡ συμβολή τοῦ μακαριστοῦ Μητροπολίτου Ἱεροθέου εἰς τήν Τοπικήν Ἁγιολογίαν.

          Ὁμολογουμένως ὁ σεπτός Ἱεράρχης Ἱερόθεος ὑπῆρξε φιλόθεος καί φιλάγιος. Τιμοῦσε μέ βαθεῖα εὐλάβεια ὅλους τούς Ἁγίους τῆς Ἐκκλησίας μας καί ἰδιαίτερα τούς τοπικούς Ἁγίους καί Προστάτας τῶν νήσων καί πόλεων τῆς Θεοσώστου ταύτης Ἐπαρχίας, τούς ὁποίους καί ἐμνημόνευε κατά τήν Θεία Λατρεία. Τί ἔκαμε στό θέμα αὐτό;

1.     Παλλαϊκή τιμή καί προβολή τῶν Τοπικῶν Ἁγίων.

Μέ τόν τρόπο τῆς προετοιμασίας καί διοργανώσεως τῆς καθεμιᾶς τοπικῆς ἱερᾶς πανηγύρεως ἀνέδειξε καί ἀνεβάθμισε τήν τιμήν των καί τήν θεάρεστη συμμετοχή τῶν πιστῶν στίς ἑόρτιες αὐτές συνάξεις. Προσέδωκε ἰδιαίτερη αἴγλη καί ἐκκλησιαστική λαμπρότητα στίς δυό μεγάλες ἱερές πανηγύρεις τοῦ Προστάτου καί Πολιούχου τῆς Αἰγίνης καί ὅλης τῆς Μητροπολιτικῆς Περιφερείας Ἁγίου Νεκταρίου (τοῦ Σεπτεμβρίου καί τοῦ Νοεμβρίου), τοῦ Πολιούχου τῆς Ὕδρας Ἁγίου Νεομάρτυρος Κωνσταντίνου, τῶν Προστατῶν τῆς νήσου τῶν Σπετσῶν Ἰωάννου, Νικολάου καί Σταματίου τῶν Νεομαρτύρων, τοῦ ἁγίου Ἀποστόλου Κρίσπου, ἱδρυτοῦ τῆς Ἐκκλησίας τῆς Αἰγίνης, τοῦ ἁγίου Διονυσίου καί ὅλων τῶν Αἰγινητῶν Ἁγίων, τοῦ ἁγίου Λεωνίδου τοῦ Τροιζηνίου καί τῶν συναθλησασῶν αὐτῷ ἁγίων ἑπτά μαρτύρων γυναικῶν, καθώς ἐπίσης καί τοῦ Πολιούχου Σπετσῶν Ἁγίου Νικολάου, Ἀρχιεπισκόπου Μύρων τῆς Λυκίας, καί τῶν Ἁγίων Ἀναργύρων, Πολιούχων τῆς Ἑρμιονίδος. Καί βέβαια τιμοῦσε μέ τήν παρουσία καί τήν συμμετοχή του τίς ἱερές πανηγύρεις τῶν Ἐνοριακῶν Ναῶν καί Παρεκκλησίων.

Στίς μεγάλες ἱερές πανηγύρεις, ἐκτός ἀπό τήν συμμετοχή τοῦ Ἱεροῦ Κλήρου ἀπό ὅλες τίς περιοχές, τῶν Ἀρχῶν τῆς νήσου καί τοῦ Νομοῦ, τιμητικῶν ἀγημάτων, τῆς Φιλαρμονικῆς, τῶν Σχολείων, διακεκριμένων Πρωτοψαλτῶν ἤ καί χορῳδιῶν, προσκαλοῦσε καί Ἀδελφούς Ἐπισκόπους.

2.     Ἀνέγερσις περικαλλῶν Ἱερῶν Ναῶν διά τούς Τοπικούς Ἁγίους.

Πέραν ὅλων αὐτῶν, ὅμως, ὁ ἀείμνηστος Γέροντας ἔδιδε ἰδιαίτερη προσοχή καί βαρύτητα εἰς τήν προβολή τῶν Τοπικῶν Ἁγίων Προστατῶν στίς συνειδήσεις καί τίς καρδιές τῶν πιστῶν. Ἀνήγειρε νέους μεγαλοπρεπεῖς καί ἐπιβλητικούς Ἱερούς Ναούς στήν Αἴγινα (Ἅγιο Νεκτάριο καί Ἅγιο Κρίσπο), στήν Ὕδρα (Ἅγιο Κωνσταντῖνο), καί στίς Σπέτσες (Ἁγίους Νεομάρτυρες). Στόν Πόρο δέν εὐωδόθηκε τό σχέδιο ἀνεγέρσεως Ἱεροῦ Ναοῦ πρός τιμήν τοῦ ἁγίου Μάρτυρος Λεωνίδου καί τῆς συνοδείας αὐτοῦ στήν περιοχή τῆς ἐνορίας τοῦ Ἁγίου Κωνσταντίνου, ἀπέναντι τοῦ Προγυμναστηρίου, δεξιά τοῦ κεντρικοῦ δρόμου.

3.     Ἔκδοσις βιογραφιῶν καί Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν διά τούς Τοπικούς Ἁγίους.

Μέ τήν βοήθεια καί τήν ἐγκάρδια συμπαράστασι τοῦ εὐλαβοῦς λογοτέχνη ἀειμνήστου Σώτου Χονδρόπουλου ἐκυκλοφορήθησαν περισπούδαστες ἀφηγηματικές βιογραφίες ὑπό τούς τίτλους : «Ὁ ἅγιος τοῦ αἰώνα μας» (Ἅγιος Νεκτάριος). «Ὁ ἅγιος Νεομάρτυς Κωνσταντῖνος ὁ Ὑδραῖος». «Οἱ τρεῖς Σπετσιῶτες Νεομάρτυρες. Ἀστέρια τοῦ Σαρωνικοῦ». «Ὁ ἄφθορος ἅγιος Διονύσιος». Ἡ βιογραφία τοῦ Ἁγίου Νεομάρτυρος Κωνσταντίνου τοῦ Ὑδραίου, ὅπως και ἡ βιογραφία τῶν ἁγίων Σπετσιωτῶν Νεομαρτύρων συνοδεύεται καί ἀπό τήν ᾈσματική Ἀκολουθία τῶν Ἁγίων.

Κριτική ἔκδοσι τῶν Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν τοῦ Ἁγίου Νεκταρίου, τῆς Παναγίας Ἐλεούσης (πού τιμᾶται ἰδιαίτερα στό Μεγαλοχώρι Μεθάνων) καί τοῦ Ἁγίου Συμεών τοῦ νέου Θεολόγου (πού εἰκονίζεται σέ φορητή εἰκόνα τοῦ νάρθηκα τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Προφήτου Ἠλιού Ὕδρας) ἔκαμε ὁ τότε Ἱεροκήρυξ τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως καί νῦν παριστάμενος Μητροπολίτης Νέας Σμύρνης κ.Συμεών.

Τέλος, μέ τήν εὐλογία τοῦ φιλαγίου σεπτοῦ Ἱεράρχου Ἱεροθέου συνετέθησαν καί ἐξεδόθησαν οἱ ἑξῆς νέες ᾈσματικές Ἀκολουθίες, πού ἀφοροῦν εἰς τήν Τοπική Ἁγιολογία :

Ἀκολουθία εἰς τούς  ἁγίους Προστάτας ὅλης τῆς Μητροπολιτικῆς Περιφερείας ἀπό τόν Ἱεροκήρυκα Ἀρχιμ. π.Νικόδημο Ἀεράκη, ψαλλόμενη τήν 17^ην Ὀκτωβρίου καί κατά μῆνα Μάϊον εἰς Αἴγιναν.

Ἀκολουθία Χαιρετισμῶν εἰς τούς  Αἰγινήτας Ἁγίους (30 Ἰουλίου) καί Παρακλητικός Κανών εἰς τούς τρεῖς Σπετσιῶτες Νεομάρτυρες, ἔργα τοῦ ἰδίου.

Παρακλητικός Κανών εἰς τόν ἅγιον Νεομάρτυρα Κωνσταντῖνον τόν Ὑδραῖον, καί Ἀκολουθία τῶν Αἰγινητῶν Ἁγίων (30 Ἰουλίου) Μοναχοῦ Γερασίμου Μικραγιαννανίτου.

Νέα  ᾈσματική Ἀκολουθία τοῦ Ἁγίου Νεκταρίου ἐπί τῇ γενομένῃ κανονικῇ ἀποκαταστάσει αὐτοῦ ὡς Ἱεράρχου τοῦ Ἀλεξανδρινοῦ Πατριαρχείου καί Νέος Παρακλητικός Κανών εἰς τόν Ἅγιον Νεκτάριον, μέ τήν ἴδια ἀφορμή. Αὐτά τά δύο ὑμνολογικά ἔργα μοῦ ἀνετέθησαν, παρόντος τοῦ Σεβ. Ἱεροθέου, ἀπό τόν ἀείμνηστο Πατριάρχη Ἀλεξανδρείας κυρό Πέτρο.

Ἐπίσης, ὁ τιμώμενος Ἱεράρχης μοῦ εἶχε ἀναθέσει τήν σύνταξιν νέου Παρακλητικοῦ Κανόνος γιά τόν Πολιοῦχον τῆς νήσου Νεομάρτυρα Κωνσταντῖνον, παρ᾿ ὅτι ὑπῆρχε ὁ Παρακλητικός Κανών τοῦ π.Γερασίμου Μικραγιαννανίτου, γιατί ὅπως μοῦ εἶχε εἰπῆ ἐκεῖνος ἀφοροῦσε περισσότερο εἰς τήν προστασία τῆς νήσου ἀπό τήν τουριστική ἐπιδρομή. Καί ἀκόμη μέ τήν εὐλογία του συνέθεσα τήν Ἱερή Ἀκολουθία εἰς τήν ὀκτάριθμη χορεία τῶν Ἁγίων Προστατῶν τῆς Ὕδρας.

Νέος Παρακλητικός Κανών εἰς τόν Ἅγιον Νικόλαον, Ἀρχιεπίσκοπον  Μύρων τῆς Λυκίας, εἰδικά γιά τούς ναυτιλλομένους καί τίς οἰκογένειές των συνετέθη ἀπό τόν ὁμιλοῦντα καί ἀκόμη ὁ Παρακλητικός Κανών εἰς τήν Σύναξιν τῶν Αἰγινητῶν Ἁγίων.

Βεβαίως, ἀναφερόμενοι εἰς τήν συμβολήν τοῦ τιμωμένου εἰς τήν Τοπικήν Ἁγιολογίαν, πρέπει νά συναριθμήσωμε καί τά προμνημονευθέντα τρία Διορθόδοξα Ἐπιστημονικά Συνέδρια γιά τόν Ἅγιο Νεκτάριο καί τόν Ἅγιο Κωνσταντῖνο τόν Ὑδραῖο καί τήν τιτάνεια προσπάθεια τῆς ἐκδόσεως τῶν Ἁπάντων τοῦ Ἁγίου Νεκταρίου, ἀφοῦ ὁλόκληρο τό ἐκεῖ προσφερόμενο ὑλικό προάγει καί ἀναδεικύει τά μέγιστα τήν Τοπική Ἁγιολογία.

Σεβασμιώτατε ἅγιε Ὕδρας,
Σεβασμιώτατοι,
Ἀγαπητοί μου ἀδελφοί,

Ὅλα ὅσα προελέχθησαν γιά τόν ἀλησμόνητο Μητροπολίτη Ὕδρας κυρό Ἱερόθεο ἀποτελοῦν ἕνα ἐγκάρδιο καί εὐλαβικό ἀφιέρωμα στόν μεγάλο αὐτό Ἱεράρχη τῆς Ἐκκλησίας μας.

Ἄξιον καί δίκαιον εἶναι ὅ,τι μέ πολλή ἐπιμέλεια σεβασμό καί ἀγάπη διωργάνωσε ἡ Ἱερά Μητρόπολη Ὕδρας, ὑπό τήν εὐλογία καί καθοδήγησι τοῦ Σεβασμιωτάτου Ποιμενάρχου κ.Ἐφραίμ. Καί ἡ Τοπική Ἡμερίδα καί τό αὐριανό Ἱερό Μνημόσυνο καί τά ἀποκαλυπτήρια τῆς προτομῆς του ἀξίζουν καί πρέπουν γιά τήν τιμή αὐτῆς τῆς μεγάλης Ἱεραρχικῆς μορφῆς.

Ἡ μεγαλύτερη ὅμως τιμή εἶναι, ἀναμφιβόλως, ἡ μίμησις ἀπό ὅλους μας, Κληρικούς, Μοναχούς καί λαϊκούς, τῆς ἁγίας βιοτῆς καί τοῦ φωτεινοῦ παραδείγματός του. Τῆς ἁγνῆς ἀγάπης του πρός τόν Τριαδικό μας Θεό, τήν Ὑπεραγία Θεοτόκο, τούς Ἁγίους καί τήν Ἁγία Μητέρα μας Ἐκκλησία. Τῆς πολλῆς του ἀγάπης πρός τόν ἄνθρωπο, τήν εἰκόνα τοῦ Θεοῦ, πού τόσο θερμά διακόνησε ὡς ἄξιος Ποιμήν καί Ἐπίσκοπος τῆς Ἐκκλησίας μας. Καί τῆς μεγάλης του φιλοπατρίας.

Νά ἔχωμε τίς εὐχές καί τίς εὐλογίες του.

[1] Μιχ. Ἀγγελίδου, Ὀσμή Εὐωδίας Πνευματικῆς, Τόμος Α', σελ. 7, Πάτραι 1972.

[2] Ἔνθ' ἀνωτέρω, σελ.10.

[3] Ὀσμή Εὐωδίας Πνευματικῆς, Τόμος Γ', Φιλοκαλικά Α', ἔκδοσις Ἱερᾶς Μονῆς Ἁγίας Τριάδος Ὕδρας, Ὕδρα 2000, σελ. ιδ'.

[4]Ὀσμή Εὐωδίας Πνευματικῆς, Τόμος Γ', Φιλοκαλικά Α', ἔκδοσις Ἱερᾶς Μονῆς Ἁγ. Τριάδος Ὕδρας, Ὕδρα 2000, σελ. ριβ'.

[5] Ἔκδ. Ἁπάντων Ἁγίου Νεκταρίου, Ἱερᾶς Μονῆς Ἁγ. Τριάδος - Ἁγ. Νεκταρίου Αἰγίνης, σελ. 10.

[6] Ἔκδοσις Ἁπάντων Ἁγίου Νεκταρίου, Ἱερᾶς Μονῆς Ἁγ. Τριάδος - Ἁγ. Νεκταρίου Αἰγίνης, σελ. 11.

[7] Ἔνθ' ἀνωτ. σελ.58.

[8] Ἐφεσ. 4,12.

[9] Τιμητικόν Ἀφιέρωμα εἰς τόν Σεβ. Μητροπολίτην Ὕδρας, Σπετσῶν & Αἰγίνης Ἱερόθεον, ἔκδ. Δήμου Ὑδραίων, Ὕδρα 1997, σελ.78-79.